دل هرجایی

شاید بتوان دل را برای دگرگونی‏ها، تغییرات و تحولات، مَثل زد.اگر نام دل در عربی، قلب است، بی‏اشاره به زیر و رو شدن، حالی به حالی شدن و منقلب گشتن نیست.این ویژگی، از یک سو عامل امتیاز است که می‏توان به دل‏های خراب، قلب‏های قساوت گرفته و تاریک هم چشم امید داشت که روزی دگرگون و منقلب شوند و پذیرای فروغ ایمان، روشنایی امید و حال خوب گردند؛ از سویی هم نگران‏کننده است؛ چرا که تا آخرین لحظه عمر انسان نیز احتمال جابه‏جایی، عوض شدن، از حق برگشتن و دچار شک و کفر و بدبینی شدن، وجود دارد.

گاهی دل، آیینه بیرون و محیط اطراف می‏شود؛ از آن چه دور و بر آن می‏گذرد، اثر می‏پذیرد و حرف‏ها، رفتارها، صحنه‏ها و عمل‏ها در آن انعکاس می‏یابد؛ وسوسه‏ها به تشویشش می‏کشد؛ جاذبه‏ها دچار لغزشش می‏سازد؛ تحولات جامعه او را هم عوض می‏کند؛ برخورداری‏ها به غفلتش می‏کشاند؛ شبهه‏افکنی‏ها از راه حق به در می‏بردش و چنین عوارضی، کم نیست.این است که ثبات دل بر آن چه حق، خوب و ارزش الهی است، اهمیت می‏یابد. در دعاهایمان از خدا می‏خواهیم: «ثبّت قلبی علی‏دینک ...؛ پروردگارا! دلم را بر آیین خودت، استوار و پابرجا بدار» و این دعایی است که پیوسته حضرت رسول صلی‏الله‏علیه‏وآله از خدایش می‏خواست.
کم نبوده‏اند آنان که عمری در دامن اسلام زیسته، با باورهای دینی به سر برده‏اند؛ اما در لحظات واپسین، با حالت کفر، نفاق و عناد مرده‏اند. «عاقبت به خیری» از همین جاست که ارزش می‏یابد و از بهترین خواسته‏های ما از آستان الهی به شمار می‏آید.
در تاریخ، از عابدی سخن گفته شده که پس از عمری پارسایی، عبادت و صومعه‏نشینی، در حادثه‏ای، فریب نفس امّاره را خورد و رسوای عالم گشت و در پای چوبه دار، یک لحظه بر ابلیس سجده کرد و هم دنیایش را باخت و هم آخرتش را سوزاند.
دل، حالتی میان خیر و شر و صلاح و فساد دارد و مصون از لغزیدن به سمت تباهی نیست؛ هیچ کس هم نباید خاطرجمع باشد که «ما به انحراف و کفر کشیده نخواهیم شد»! باید از خدا خواست تا دل را در مسیر پاکی، نورانیت و عبودیت استوار بدارد.
مراقبت از حالات دل و به اصطلاح عارفان، «کشیک نفس کشیدن»، می‏تواند این ثبات را فراهم آورد و خطر لغزش‏ها را بکاهد. بدترین حالت برای انسان، ضلالت پس از هدایت است. سقوط پایگاه دل در برابر هجوم قوای شیطانی و نبودن نیروهای مقاوم، این سرنوشت رابرای دل پیش می‏آورد. در دعاهای قرآنی چنین آمده است:
«ربّنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا؛ خداوندا! پس از آن که هدایتمان کردی، دل‏های ما را از حق برنگردان».
این خواسته، نشان می‏دهد که این خطر، همیشه محتمل است و هدایت یافتگان، نباید احساس امنیت صددرصد کنند و از تحولات درونی، روحی و فکری خویش غافل شوند.

اگر ثبات دل، یک ارزش و موهبت است، تغیرات و تحولات قلب هم یک خطر و ضایعه است. گاهی دل، همچون یک فلش و عقربه، میان دو جاذبه قرار می‏گیرد. گاهی به این سو می‏گراید؛ گاهی به سوی دیگر. گاهی رو به ملکوت خدا می‏آورد؛ گاهی چراگاه و مأوای شیطان می‏گردد. گاهی به سوی بالا می‏پرد؛ گاهی به سمت پایین و انحطاط سقوط می‏کند.

در چند حدیث، رسول خاتم صلی‏الله‏علیه‏وآله با مثال‏هایی به این دگرگونی‏های خطرناک دل اشاره فرموده است که قابل توجه است. در یک مورد می‏فرماید: «مثال دل، همچون گنجشک است که در هر ساعت و لحظه‏ای، جابه‏جا می‏شود».3 این همان «از این شاخه به آن شاخه پریدن» دل و عدم ثبات آن است که برای سالکان و هدایت‏جویان، منشأ خطر است.

دلی که چهارتاق به روی شیطان باز باشد، چه اطمینانی دارد که در مسیر هدایت، دوام و استمرار یابد؟ عارفان برای کوردلی غافلان، مثالی می‏زنند؛ آنان می‏گویند: همان طور که وقتی دودی بلند شود و فضا را پر کند، چشم انسان هم می‏سوزد و هم جایی را نمی‏بیند، از هوای نفس هم دودی سیاه برمی‏خیزد و به سوی دل هجوم می‏آورد و اطراف چشم دل را احاطه می‏کند و مانع دید عقل می‏شود. غلبه شهوت بر انسان، در حکم همین مثال است و چشم دل و گوش جان را کور و کر می‏کند و آدمی را به ناکجاآباد می‏کشاند

دل را باید پای‏بند یک حقیقت و محبت کرد و بر سر همان ایستاد و وفا نشان داد. شاید هیچ گوهری نفیس‏تر از عشق و محبت نیست که خانه دل را به تصرف خویش در می‏آورد و فرمانروای دل می‏شود؛ به شرط آن که این فرماندهی، از خدا و عقل فرمان بگیرد و راه ورود بیگانه به این خلوت‏سرا را ببندد.

چه زیبا فرمود رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله که دل، همچون گنجشک می‏ماند که هر لحظه در جایی و بر شاخه‏ای است؛ اما دل‏های باایمان، چنین نیست. موءمن، می‏گوید «خدا» و تا آخر می‏ایستد و ثمره این ایستادگی موءمنانه را هم با نزول فرشتگان و مژده بهشت دادن می‏بیند؛ «الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا...».
در کلام پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله آمده است: «دل، پادشاه است و سپاهیانی دارد. اگر این فرمانروا صالح و شایسته باشد، سپاهیانش هم صالح خواهند بود و اگر پادشاه، خراب باشد، لشکریانش هم خراب و فاسد می‏شوند».
نباید گذاشت این دل، هرجایی شود و هر روز به کسی و چیزی دل ببندد. محبت‏ها را باید کنترل کرد. چه علاقه‏هایی وارد دل می‏شود؟ کدام جاذبه‏ها دل ما را تسخیر می‏کند و ما را به دنبال خود می‏کشاند؟ محبت چه کسانی بر زندگی ما چه تأثیراتی می‏گذارد؟ آیا نباید به دروازه‏بانی دل پرداخت؟
خواهی نخوری ز تیم ابلیس، شکست
باید به دفاع از دل و دیده نشست
چون شوت شود به سوی دل، توپ گناه
دروازه دل به روی آن باید بست
اگر بخواهیم دل، هوس‏های بیجا نکند، باید بر دیده، کنترل و نظارت داشته باشیم؛ وگرنه باید همچون باباطاهر عریان، هم از دست دل، نالان باشیم و هم از دست دیده، گریان و فریادزنان؛ زیرا «هر آن چه دیده بیند، دل کند یاد»!
دل هرجایی، دچار عشقی سطحی، زودگذر و سرراهی می‏شود؛ عشقی که بر درک، عقل و فهم او تأثیر می‏گذارد و ساده‏لوحانه، به هر چیز، از نگاه دوستی و عشق می‏نگرد و فریب ظاهری آراسته را می‏خورد و از باطن‏های مسموم، غفلت می‏ورزد.
این کلام علوی در نهج‏البلاغه، اشاره به این گونه عشق‏های مجازی است که کار دل‏های هرجایی است:
«هر کس عاشق چیزی شود، آن عشق، نابینایش می‏کند و دلش را بیمار می‏سازد؛ پس او می‏نگرد؛ اما با چشمی عیبناک و می‏شنود؛ اما با گوشی ناشنوا. شهوت‏ها پرده عقلش را می‏درد و دنیا، دلش را می‏میراند».
با این حساب، آیا بهتر نیست که قیمت خانه دل را بدانیم و اگر اجاره می‏دهیم، به کسی و چیزی اجاره و اختصاص دهیم که شایستگی حضور و اقامت در این «حرم الله» را داشته باشد؟
نشناخته را محرم هر راز مکن
قفل دل خود بر همه کس باز مکن
در قلّک دل برای آینده خویش
جز عشق خدا و دین، پس‏انداز مکن
چنین پس‏انداز محبت، هم دل را قیمتی‏تر می‏کند، هم در روز مبادا، به کار می‏آید!